و تغيّر بر خداى تعالى روا نيست . و اصل كلمه در لغت ، « شدّت » بود ، و سنگ سخت را « غضبه » خوانند ، و مار پليد را « غضوب » خوانند ، لشدّتها و خبثها . و مراد به اين « مغضوب عليهم » ، جهودانند بر قول جمهور مفسّران از : عبد اللَّه عبّاس و عبد اللَّه مسعود و بيشتر صحابهء رسول - عليه السّلام - و موافقت آيت في قوله تعالى : مَنْ لَعَنَه اللَّه وَغَضِبَ عَلَيْه ( 1 ) . . . ، و مراد به اين ( 2 ) جهودانند . و عبد الله بن شقيق روايت كرد از بعضى صحابه كه گفت : رسول - صلَّى اللَّه عليه و إله و سلَّم - در وادى القرى با جهودان كارزار مىكرد . مردى از بلقين ( 3 ) گفت : يا رسول اللَّه ! اينان كه‌اند كه با تو كارزار مىكنند ؟ گفت : * ( الْمَغْضُوبِ ) * ( 4 ) * ( عَلَيْهِمْ ) * . گفت : آن ديگران كه‌اند ؟ گفت : هم الضّالَّون ، و اشارت به ترسايان كرد . و اين موافق ( 5 ) دو آيت است در حقّ جهودان و ترسايان كه : وَغَضِبَ عَلَيْه وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ [ 16 - ر ] وَالْخَنازِيرَ ( 6 ) . . . ، و قوله تعالى در حقّ ترسايان : قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ ( 7 ) . و اگر بر عموم حمل كنند روا باشد ، جز آن كه اخبار و قرآن بر اين آمد . [ قوله ] ( 8 ) : * ( وَلَا الضَّالِّينَ ) * ، و اصل « ضلال » ، هلاك باشد ، يقال : ضلّ الماء فى اللَّبن اذا ذهب و خفى فيه ( 9 ) . و وجوه ضلال در جاى خود گفته آيد - بمشيّة اللَّه تعالى و عونه . و ذهاب از راه حق و ( 10 ) وجه صواب ضلال باشد ، يقال : ضلّ عن الطَّريق و أضلَّه غيره ، و : فلان ضال و مضلَّل اذا كان على غير صواب ، و قال الشّاعر : أ لم تسئل تخبّرك الدّيار عن الحىّ المضلَّل أين ساروا و براى آن « لا » كه حرف نفى است بر « غير » عطف كرد كه در او معنى نفى هست ، يقال : فلان غير محسن و لا مجمل . و « غير » چون به معنى سوى باشد ، نشايد حرف نفى را بر او عطف كردن ، لا يقال : القوم عندي غير زيد و لا عمرو . كما لا يقال :

--> ( 1 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 60 . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها آيت . ( 3 ) . آج ، لب : اهل يقين . ( 4 ، 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز فق اين . ( 5 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 60 . ( 6 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 77 . ( 7 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : اذا خفى و ذهب فيه . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها از .